موسیقی سنتی ایران شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها، و آوازها، از صدها سال پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در متن مردم ایران جریان داشته، و آنچه دل‌نشین‌تر،ساده‌تر و قابل‌فهم تر بوده‌ است امروز در دسترس است،بخش بزرگی از سیای میانه افغانستان،پاکستان،جمهوری آذربایجان،ارمنستان،ترکیه و یونان متأثر ازاین موسیقی است و هرکدام به سهم خودتأثیراتی در شکل گیری این موسیقی داشته‌اند، ازنوازندگان موسیقی درایران باستان می‌توان به «باربد» و «نکیسا» اشاره کرد.

موسیقی سنتی ایران شامل هفت دستگاه و پنج آواز است. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارت‌اند از:

  1. دستگاه شور
  2. دستگاه سه گاه
  3. دستگاه چهارگاه
  4. دستگاه همایون
  5. دستگاه نوا
  6. دستگاه راست پنجگاه
  7. ماهور

آواز‌های متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی ۵تا هستند و عبارت‌اند از:

  1. آواز ابوعطا که متعلق به دستگاه شور است(درجه دوم)
  2. آواز بیات ترک(بیات زند) که متعلق شور است(درجه سوم)
  3. آواز افشاری که متعلق شور است( درجه چهارم)
  4. آواز دشتی که متعلق شور است(درجه پنجم)
  5. آواز بیات اصفهان که متعلق به دستگاه همایون است( درجه چهارم) 

به عبارت ساده تر کشوری را در نظر بگیرید که هفت استان داشته باشد ، طبعا" هر استان برای خود شهرهایی داشته و هر شهر نیز دارای کوچه ها و خانه هایی است . اکنون با این تصویربیایید نگاهی به موسیقی اصیل ایرانی بیندازیم که دارای هفت دستگاه به نام های زیر است : چهار گاه ، راست پنج گاه ، ماهور ، نوا ، همایون ، سه گاه و شور دستگاه ها دارای زیر مجموعه هایی به نام نغمه یا مایه هستند مانند دستگاه شور که چهار نغمه به نام های بیات ترک ، افشاری ، ابوعطا و دشتی دارد و یا بیات اصفهان که نغمه ای است از دستگاه همایون .

نغمه ها نیز زیر مجمو عه هایی به نام گوشه دارند . به طور کلی موسیقی سنتی دارای حدود 490 گوشه است . برخی از گوشه ها در دستگاه های مختلف تکرار شده اند و همچنین ممکن است بعضی از گوشه ها داخل هیچ نغمه و مایه ای نبوده اما در عین حال درون یک دستگاه خاص موسیقی جای داشته باشد ، مانند خانه ای که دور از شهر واقع شده و منتسب به شهر خاصی نباشد اما به هر حال در درون یک استان مشخصی قرار گرفته است .

هر دستگاه یا نغمه بیانگر حس و حال مخصوصی است ، مثلا" قطعاتی که در سه گاه اجرا می شوند بیشتربیانگر غم و اندوه ، گله و شکایت ازمعشوق ، درد هجران ،امید واری دادن به خود و . . . است . به عنوان نمونه در این دستگاه گوشه ای به نام مغلوب وجود دارد که اوج غم و اندوه را بیان می کند . در دستگاه ماهور حالت وقار و آرامش  وطمانینه و رسیدن به مطلوب و مژده ی وصل احساس می شود . در دستگاه چهار گاه بیشتر حس حماسی القاء می شود و در همایون ، صلابت و قدرت وآمریت به چشم  خورده و قطعات اجرا شده در دستگاه شور ، آزادی و رهایی و دلدلدگی کامل به معشوق دیده شده ودردستگاه نوا که آرام ترین دستگاه موسیقی ایرانی است آرامش و اطمینان و طمانینه موج می زند .